Một phân tích mới từ dữ liệu của tàu quỹ đạo Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) của NASA cho thấy phần lớn các vệt tối theo sườn dốc trên Sao Hỏa không hình thành theo cách mà giới nghiên cứu vẫn nghĩ trước đây.
Hàng triệu vệt đen bí ẩn rải khắp bề mặt Sao Hỏa đã khiến các nhà khoa học bối rối suốt nhiều thập kỷ, nhưng giờ đây họ có thể đã tìm được lời giải hợp lý. Lý thuyết mới này cũng đồng thời giải thích vì sao phải mất lâu như vậy để giải được bài toán này.
Các vệt này trên Sao Hỏa là những cấu trúc tối, bao phủ trên sườn dốc của nhiều dạng địa hình khác nhau trên Hành tinh Đỏ. Chúng được phát hiện từ thập niên 1970. Ban đầu các nhà khoa học cho rằng đó là dấu hiệu của những trận lở đất do băng tan. Đến nay, họ vẫn nghĩ các vệt này là hậu quả của lở đất, nhưng một nghiên cứu công bố hồi tháng 5 năm 2025 cho thấy các trận lở này thực ra được kích hoạt bởi các "quá trình khô", không liên quan đến nước. Điều đó giúp thu hẹp danh sách nguyên nhân có thể gây ra chúng, nhưng vẫn chưa đủ để khép lại tranh luận về nguồn gốc của chúng.
Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất về các vệt này nằm trên Apollinaris Mons - một ngọn núi lửa hình khiên đã tắt, ở ngay phía nam xích đạo Sao Hỏa. Tại đây, hàng trăm vệt song song có thể được nhìn thấy trên một phía sườn lớn, khiến cả cấu trúc trông như một mã vạch. Những vệt này xuất hiện vào khoảng thời gian từ năm 2013 đến 2017, và sau đó các nhà khoa học nhận ra chúng là hệ quả của một vụ va chạm thiên thạch nhỏ ở gần đó.
Những vệt tối trên sườn dốc trông như mã vạch trên ngọn núi Apollinaris Mons được tạo ra bởi các trận lở đất do một vụ va chạm thiên thạch nhỏ ở gần kích hoạt. Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho thấy cơ chế này là trường hợp rất hiếm. (Nguồn ảnh: ESA/TGO/CaSSIS).
Vì vậy, một số nhà nghiên cứu đã giả định rằng những cú va chạm thiên thạch và những sự kiện địa chấn khác như động đất trên Sao Hỏa là nguyên nhân chính tạo ra phần lớn các vệt tối. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới công bố ngày 06/11/2025 trên tạp chí Nature Communications cho thấy không phải như vậy.
Thay vào đó, phân tích khoảng 2,1 triệu vệt tối được tàu Mars Reconnaissance Orbiter chụp lại từ năm 2006 đến 2024, cho thấy gần như tất cả các vệt mới đều là sản phẩm của gió theo mùa và sự xói mòn bụi. Nghiên cứu ước tính tổng số vệt tối trên sườn dốc ở Sao Hỏa vào khoảng 1,6 triệu, nhưng một số vệt xuất hiện lặp lại trong nhiều bộ ảnh khác nhau.
"Hoạt động của bụi, gió và cát theo mùa dường như là các yếu tố chính điều khiển quá trình hình thành các vệt tối," tác giả duy nhất của nghiên cứu, Valentin Bickel - nhà khoa học hành tinh tại Đại học Bern, Thụy Sĩ, đồng thời là đồng tác giả của nghiên cứu tháng 5/2025 - cho biết trong một thông cáo. Ông nói thêm: "Các vụ va chạm thiên thạch và những trận động đất Sao Hỏa có vẻ chỉ đóng vai trò cục bộ, chứ trên quy mô toàn hành tinh thì những tác nhân tương đối không đáng kể." Bickel ước tính rằng ít hơn 0,1% số vệt mới là do va chạm thiên thạch hoặc những trận động đất Sao Hỏa tạo ra.
Phân tích của Bickel cho thấy các vệt tối phân bố thành 5 vùng chính trên Sao Hỏa. Ở mỗi vùng này, các vệt mới hình thành vào những thời điểm mà tốc độ gió theo mùa đạt mức cao nhất và vượt ngưỡng "kích hoạt bụi". Khi gió đủ mạnh để cuốn bụi, các trận lở đất trên sườn dốc ở khu vực đó sẽ dễ xảy ra hơn.
Quá trình này tương tự cách những trận gió mạnh có thể cuốn bụi trên bề mặt Sao Hỏa và tạo ra các cơn lốc bụi khổng lồ trên những vùng đồng bằng rộng mở của hành tinh này.
Lý do khiến các nhà khoa học mất nhiều thời gian để giải câu đố này rất có thể là vì mọi chuyện diễn ra trong điều kiện ánh sáng kém. "Những điều kiện thuận lợi nhất để các vệt theo mùa hình thành dường như xảy ra vào lúc bình minh và hoàng hôn, điều này giải thích vì sao đến nay chúng ta chưa có quan sát trực tiếp nào về sự kiện tạo vệt", Bickel viết trong nghiên cứu.
Nghiên cứu mới cho thấy các vệt tối có thể đóng vai trò lớn hơn nhiều trong chu trình bụi của Sao Hỏa so với chúng ta từng nghĩ. Cứ vài năm một lần, Sao Hỏa lại bị bao phủ bởi những cơn bão bụi toàn cầu che kín cả hành tinh, thể hiện trong các ảnh chụp tháng 6/2001 (trái) và tháng 7/2001 (phải). (Nguồn ảnh: NASA/JPL/MSSS).
Nghiên cứu cũng cho thấy quá trình hình thành các vệt rất có thể diễn ra với tốc độ trung bình hàng năm khoảng 0,05 vệt mới trên mỗi vệt đã có. Với tổng số ước tính 1,6 triệu vệt, điều đó tương đương với khoảng 80.000 vệt mới mỗi năm. Phần lớn các vệt này có thể tồn tại trong vài thập kỷ trước khi mờ dần và biến mất, dù dữ liệu từ các tàu quỹ đạo hiện chưa đủ để kết luận chắc chắn.
Dù các các vệt tối trên sườn dốc chỉ phủ chưa đến 0,1% diện tích bề mặt Sao Hỏa, nghiên cứu mới cho thấy chúng có thể là nguồn đóng góp đơn lẻ lớn nhất cho lượng bụi trong khí quyển. Vì thế, hiểu rõ hơn vai trò của các vệt này trong chu trình bụi trên Sao Hỏa (vốn có thể tác động tới các khu định cư của con người trong tương lai) nên là một mục tiêu quan trọng của các sứ mệnh Sao Hỏa sau này.
"Những quan sát như vậy có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn những gì đang xảy ra trên Sao Hỏa ngày nay," Colin Wilson - nhà khoa học dự án ExoMars Trace Gas Orbiter của Cơ quan Không gian châu Âu (ESA), người không tham gia vào nghiên cứu mới - cho biết. "Thu thập được các quan sát lâu dài, liên tục và trên quy mô toàn cầu, cho thấy một Sao Hỏa đầy biến động, là mục tiêu then chốt của các tàu quỹ đạo hiện tại và tương lai."
Nguyễn Đình Nam
Theo Livescience
