Một tin không mấy vui cho hành trình tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất: một ngôi sao gần đây đã vừa phóng ra vụ nổ mạnh đến mức có thể tước sạch khí quyển của bất kỳ hành tinh đá nào nếu lỡ nằm trên đường đi.
Nghiên cứu công bố vào ngày 12/11/2025 trên tạp chí Nature đã lần đầu tiên xác nhận vụ phun trào nhật hoa lớn (viết tắt là CME) từ một ngôi sao khác (không phải Mặt Trời). Đây là những luồng plasma khổng lồ lao đi với tốc độ rất cao. Theo nhóm tác giả, muốn khoanh vùng nơi có khả năng xuất hiện các hành tinh sống được, chúng ta phải hiểu xem các sao bùng nổ mạnh và thường xuyên đến mức nào.
Một CME nhanh để lại dấu vết dưới dạng bùng phát sóng vô tuyến loại II, phát sinh từ sóng xung kích khi CME rời khí quyển của ngôi sao và lao vào không gian liên hành tinh. Tín hiệu vô tuyến như vậy đã được phát hiện từ một ngôi sao cách Trái Đất 40 năm ánh sáng - xa gấp khoảng 10 lần so với hệ sao gần nhất là Alpha Centauri. Dù trước đây từng có giả thuyết về CME ngoài Hệ Mặt Trời, đây là lần đầu ghi nhận một bùng phát sóng vô tuyến loại II đến từ một ngôi sao khác, khiến đây trở thành bằng chứng thuyết phục nhất cho đến nay.
Ngôi sao này có tên StKM 1-1262, thuộc loại sao lùn M. Thống kê cho thấy sao lùn M nhỏ hơn Mặt Trời và hoạt động mạnh hơn, thường xuyên có các vụ lóe sáng và CME. Dẫu vậy chúng vẫn là mục tiêu ưa thích trong các cuộc săn tìm sự sống vì chúng rất phổ biến. Việc tìm hành tinh quanh chúng cũng dễ hơn, do sao lùn M nhỏ, các hành tinh có xu hướng hình thành gần sao mẹ nên dễ phát hiện hơn so với quanh các sao kiểu Mặt Trời.
Tuy vậy, có một trở ngại: sao lùn M thường bùng nổ hơn, còn vùng Goldilocks (tức vùng sống được) lại nằm rất gần sao M này, nên một “Trái Đất 2.0” quanh sao lùn M sẽ bị tấn công bởi các CME thường xuyên hơn hẳn so với Trái Đất khi nó di chuyển quanh Mặt Trời. Như tác giả chính của công bố, Joe Callingham, ví von: ở đúng vùng sống được cũng chưa chắc có lợi, vì hoạt động dữ dội của sao có thể phá huỷ cơ hội cho sự sống bằng cách tước đi khí quyển.
Nhóm đã phát hiện tín hiệu vô tuyến ban đầu bằng hệ thống kính thiên văn vô tuyến tần số thấp LOFAR (Low Frequency Array - một mạng lưới kính thiên văn vô tuyến trải dài khắp lục địa châu Âu) kết hợp các thuật toán xử lý dữ liệu mới từ Đài quan sát Paris. LOFAR hiện là hệ thống kính vô tuyến nhạy nhất, và các thuật toán đã giúp họ bắt được tín hiệu vô tuyến rất yếu trên bầu trời.
Quan sát tiếp theo bằng kính thiên văn không gian XMM-Newton cho phép các nhà thiên văn đo nhiệt độ của ngôi sao. Qua đó họ xác nhận nó là một sao lùn M, đồng thời xác định tốc độ tự quay của ngôi sao này nhanh gấp 20 lần Mặt Trời và độ sáng của nó ở dải tia X. Từ đó, nhóm suy ra CME đang lao đi gần 2.400 km/giây (tốc độ chỉ xuất hiện ở khoảng 5% các vụ tương tự trên Mặt Trời) và vừa nhanh vừa dày đặc đủ để thổi bay khí quyển của mọi hành tinh đá kiểu Trái Đất ở quỹ đạo gần.
Dù là hệ thống kính rất mạnh nhưng phép đo này đã tiến sát giới hạn phân giải của LOFAR. Để quan sát thêm các CME ngoài Hệ Mặt Trời, nhóm trông đợi dự án SKA (Square Kilometer Array - một hệ thống kính vô tuyến khổng lồ đang xây dựng ở Australia và Nam Phi, trên qui mô 1 km²) bắt đầu hoạt động khoa học vào những năm 2030.
Theo Callingham, SKA có thể phát hiện hàng chục đến hàng trăm CME ngoài Hệ Mặt Trời ngay trong năm đầu tiên. Khi đó, các nhà khoa học sẽ ước tính được tần suất những cú đòn xé khí quyển và cách các CME khác nhau theo từng loại sao.
“Chúng tôi, với tư cách các nhà thiên văn, đang cố tìm một hành tinh sống được. Đó là mục tiêu then chốt trong thập kỷ tới. Nhưng có lẽ sẽ lâu hơn, thậm chí cả phần đời còn lại, mới tìm được ‘Trái Đất 2.0’”, Callingham nói.
Nguyễn Đình Nam
Theo Livescience
