Với sự hỗ trợ của các nhà khoa học công dân (những người dân không chuyên, tình nguyện tham gia vào các dự án nghiên cứu khoa học cùng với các nhà khoa học chuyên nghiệp), các nhà thiên văn học đã phát hiện ra "vòng vô tuyến dị biệt" (Odd Radio Circle - ORC) mạnh nhất và xa nhất từng được quan sát. Phát hiện này có thể giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về cách hình thành và tiến hóa của những đối tượng bất thường này cùng với các thiên hà mà chúng bao quanh.
“ORC là một trong những cấu trúc vũ trụ kỳ lạ và đẹp nhất mà chúng ta từng quan sát được và chúng có thể chứa đựng những manh mối quan trọng về quá trình cùng tiến hóa giữa thiên hà và lỗ đen,” Ananda Hota, người sáng lập RAD@home Astronomy Collaboratory (một nền tảng nghiên cứu khoa học công dân quốc tế được thành lập tại Ấn Độ) và là đồng tác giả của nghiên cứu mới, cho biết trong thông cáo báo chí.
Các ORC lần đầu tiên được mô tả vào năm 2019 bởi một nhóm sử dụng Australian Square Kilometre Array Pathfinder (ASKAP - một kính thiên văn vô tuyến đặt tại Đài quan sát Murchison, Australia). Về bản chất, đây là những vòng plasma khổng lồ, mờ nhạt, bao quanh một số thiên hà nhất định và phát ra sóng vô tuyến. Tính đến nay, chỉ mới phát hiện được khoảng hơn chục đối tượng thuộc loại này - hầu hết có kích thước gấp từ 10 đến 20 lần thiên hà Milky Way. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng ORC mới được phát hiện có thể cung cấp những manh mối quan trọng về cách mà những cấu trúc vũ trụ khổng lồ này được hình thành.
ORC mới này đặc biệt ở hai điểm. Thứ nhất, nó gồm hai vòng lồng vào nhau như hình sơ đồ Venn, và đây mới chỉ là lần thứ hai các nhà thiên văn học từng quan sát được cấu trúc như vậy. Thứ hai, đây là ORC mạnh nhất và xa nhất từng được ghi nhận cho đến nay. Kết quả nghiên cứu đã được công bố ngày 2 tháng 10 năm 2025 trên Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (MNRAS - một tạp chí khoa học chuyên nghiên cứu về lĩnh vực thiên văn học và vật lý thiên văn, thuộc Hội thiên văn Hoàng gia Anh quốc).
Các vòng sóng mới ban đầu được nhận diện bởi các nhà khoa học công dân tham gia dự án RAD@home Astronomy Collaboratory. Sau đó, chúng được xác nhận bởi một nhóm nhà thiên văn học sử dụng Low-Frequency Array (LOFAR – mạng lưới kính thiên văn vô tuyến trải dài khắp lục địa châu Âu) và được đặt tên là RAD J131346.9+500320.
“Việc các nhà khoa học công dân phát hiện ra chúng cho thấy tầm quan trọng của khả năng nhận diện mẫu hình bằng con người, ngay cả trong thời đại học máy” - Pratik Dabhade, nhà thiên văn học tại Trung tâm Nghiên cứu Hạt nhân Quốc gia Ba Lan và là đồng tác giả của nghiên cứu, cho biết trong tuyên bố.
Các nghiên cứu trước đây từng gợi ý rằng ORC có thể hình thành khi lỗ đen siêu nặng va chạm với nhau, tạo ra các sóng xung kích vũ trụ lan rộng. Tuy nhiên, hai vòng của RAD J131346.9+500320 lại tập trung quanh một sợi khí dạng tia. Dựa trên cấu trúc này, Dabhade và nhóm của ông đề xuất rằng nó có thể đã được hình thành bởi các “siêu gió” thổi ra từ những thiên hà xoắn nằm bên trong. Giả thuyết này có thể cũng đúng với các ORC khác, mặc dù cần thêm nghiên cứu để xác nhận chắc chắn.
Ngoài RAD J131346.9+500320, bài báo còn mô tả hai đối tượng khác được phát hiện trong khuôn khổ hợp tác với RAD@home Astronomy Collaboratory: một thiên hà có đường kính khoảng 3 triệu năm ánh sáng được bao quanh bởi một vòng phát sóng vô tuyến, và một thiên hà khác có vòng bao quanh một trong những tia vật chất khổng lồ của nó. Trong tương lai, các nghiên cứu tiếp theo từ LOFAR và các kính thiên văn khác (chẳng hạn như Đài quan sát Vera C. Rubin ở Chile) có thể giúp làm sáng tỏ thêm về những cấu trúc kỳ lạ này.
Nguyễn Đình Nam
Theo Livescience
