Vào năm 2029, tiểu hành tinh Apophis sẽ lướt qua Trái Đất một cách an toàn, và nó sẽ có thể được quan sát bởi hàng tỷ người. Đối với giới khoa học, đây là một cơ hội đặc biệt chỉ xảy ra một lần trong cả thiên niên kỷ.
Khi tiểu hành tinh có khả năng gây nguy hiểm 99942 Apophis thực hiện cú bay sượt ngoạn mục qua Trái Đất vào ngày 13 tháng 4 năm 2029, hơn 2 tỷ người trên khắp châu Phi và Tây Âu sẽ có thể quan sát nó trôi ngang qua bầu trời đêm. Nếu trời quang, khối đá không gian này sẽ xuất hiện như một ngôi sao mờ - sáng tương đương các sao trong Big Dipper (tức Bắc Đẩu Thất Tinh trong văn hóa phương Đông) - và dễ dàng nhìn thấy bằng mắt thường nó lướt qua chậm rãi ngay cao trên đầu.
Chuyến bay ngang qua của Apophis sẽ đánh dấu "lần đầu tiên trong lịch sử không gian mà một tiểu hành tinh có khả năng gây nguy hiểm có thể được nhìn thấy bằng mắt thường," Giáo sư Richard Binzel, chuyên gia khoa học hành tinh tại MIT, khẳng định vào hôm thứ Hai (8/9) trong bài phát biểu chính tại Hội nghị Khoa học hành tinh châu Âu diễn ra ở Helsinki, Phần Lan. Các nhà thiên văn học ước tính rằng một lần tiếp cận gần như vậy của một tiểu hành tinh có kích thước lớn - rộng 340 mét, tức xấp xỉ chiều cao của tháp Eiffel - phải khoảng 7.500 năm mới xảy ra một lần.
Đối với công chúng, đây sẽ là một cảnh tượng ngoạn mục có một không hai trong đời. Còn đối với giới khoa học, đây là điều còn hiếm hơn nữa: một thí nghiệm tự nhiên mang tính thiên niên kỷ để quan sát trực tiếp cách mà lực hấp dẫn của Trái Đất tác động lên một tiểu hành tinh khổng lồ. "Chúng ta không biết," Binzel nói, "và sẽ không biết cho đến khi chúng ta quan sát."
Binzel, người tiên phong trong nghiên cứu về nguy cơ tiểu hành tinh và là người sáng tạo Thang đo độ nguy hiểm do tác động Torino (Torino Impact Hazard Scale) dùng để đánh giá nguy cơ va chạm của các tiểu hành tinh và sao chổi, nhấn mạnh: "Nếu các bạn không nhớ gì khác từ bài phát biểu này, tôi muốn các bạn nhớ ba điều," ông nói trong phần trình bày. "Apophis sẽ đi ngang qua Trái Đất một cách an toàn; Apophis sẽ đi ngang qua Trái Đất một cách an toàn; Apophis sẽ đi ngang qua Trái Đất một cách an toàn."
Tuy nhiên, khi Apophis được phát hiện lần đầu vào năm 2004, tình hình không chắc chắn đến vậy. Các phép tính ban đầu cho thấy có 2,7% khả năng va chạm vào ngày 13 tháng 4 năm 2029, đưa nó lên Mức 4 trong thang Torino - mức xếp hạng cao nhất từng được ghi nhận đối với một vật thể gần Trái Đất. Các nhà khoa học đã đặt tên cho tiểu hành tinh là 99942 Apophis, theo tên vị thần địa ngục của Ai Cập, khiến nó được gọi bằng biệt danh là tiểu hành tinh của "thần hỗn loạn".
Trong hai thập kỷ tiếp theo, việc theo dõi liên tục và các quan sát bằng radar đã thu hẹp quỹ đạo của Apophis từ sai số hàng trăm km xuống chỉ còn vài km. Đến năm 2021, Apophis đã chính thức được loại khỏi tất cả các danh sách nguy cơ, và các nhà khoa học ước tính rằng nó không gây ra mối đe dọa nào trong ít nhất 100 năm tới. Tuy nhiên, vào tháng 9 năm ngoái, một nghiên cứu lưu ý rằng vẫn còn một khả năng rất nhỏ là một tiểu hành tinh chưa được biết đến có thể đẩy Apophis vào quỹ đạo va chạm trước khi nó bay gần Trái Đất vào năm 2029. Xác suất này là hơn một phần tỷ, và mặc dù các nhà khoa học sẽ chưa thể loại trừ hoàn toàn kịch bản này trong ba năm tới, giới thiên văn vẫn tin tưởng rằng Apophis không gây nguy hiểm trong thế kỷ tiếp theo.
"Đóng góp lớn của rất nhiều người đã giúp chúng tôi có thể khẳng định hoàn toàn và tự tin rằng Apophis sẽ bay qua Trái Đất một cách an toàn, không có gì để nghi ngờ cả," Binzel nói.
"Trái Đất không quan tâm, nhưng Apophis thì có!"
Trong khi bản thân Trái Đất hầu như không bị ảnh hưởng bởi sự kiện này, thì Apophis sẽ không rời đi một cách yên ả. Khi nó bay qua ở độ cao chỉ khoảng 30.000 km phía trên bề mặt hành tinh chúng ta - tức gần hơn cả các vệ tinh địa tĩnh - thì quỹ đạo thuộc nhóm Aten của nó, vốn nằm chủ yếu bên trong quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời và thường bị che khuất bởi ánh sáng từ ngôi sao chúng ta, sẽ bị biến đổi thành một quỹ đạo thuộc nhóm Apollo rộng hơn. Trục quay của nó cũng có thể thay đổi, có khả năng khiến tiểu hành tinh rơi vào trạng thái hỗn độn mới, Binzel cho biết.
"Trái Đất sẽ không cần quan tâm, nhưng Apophis thì có, vì quỹ đạo của nó sẽ thay đổi," ông nói. "Tất cả là do cơ chế vật lý của cuộc gặp gỡ."
Để ghi lại những thay đổi đó một cách trực tiếp, NASA đã điều chỉnh tàu không gian OSIRIS-REx của mình, sau khi hoàn thành nhiệm vụ tới tiểu hành tinh Bennu, sang một vai trò mới với tên gọi OSIRIS-APEX. Tàu thăm dò này sẽ hội ngộ với Apophis trước khi nó bay qua Trái Đất để lập bản đồ bề mặt, giám sát chuyển động quay, và đo cách mà lực hấp dẫn của Trái Đất làm thay đổi tiểu hành tinh trong lần tiếp cận gần. Một trong những mục tiêu hấp dẫn nhất, theo Binzel, là cơ hội đo rung lắc địa chấn bên trong Apophis.
"Trong 60 năm nghiên cứu khoa học hành tinh, chúng ta mới chỉ đo được địa chấn của hai vật thể: Mặt Trăng và Sao Hỏa," ông nói. "Đây sẽ là cơ hội để tiến thêm một bước trong việc đo địa chấn và hiểu rõ đặc tính bên trong của tiểu hành tinh."
Bước tiến đó có thể đến từ sứ mệnh RAMSES (Rapid Apophis Mission for Space Safety - nghĩa là "Sứ mệnh nhanh về Apophis với mục tiêu an toàn không gian"). Sứ mệnh này của Cơ quan Không gian châu Âu (ESA), nếu được phê duyệt tại Hội đồng Bộ trưởng ESA vào tháng 11, sẽ được phóng vào mùa xuân năm 2028 và đến được tiểu hành tinh vào tháng 2 năm 2029. Mục tiêu của sứ mệnh là quan sát Apophis trước, trong và sau khi nó bay qua Trái Đất, Giáo sư vật lý và thiên văn Monica Lazzarin thuộc Đại học Padua (Ý), thành viên nhóm khoa học của RAMSES, cho biết tại hội nghị.
Bay lơ lửng ở khoảng cách gần nhất là 5 km so với tiểu hành tinh trong giai đoạn từ ngày 12 đến 14 tháng 4 năm 2029, RAMSES sẽ lập bản đồ quỹ đạo của Apophis, tìm kiếm các đám bụi được sinh ra bởi lực triều, và có thể triển khai một vệ tinh nhỏ dạng cubesat để tiếp xúc bề mặt và phát hiện sóng địa chấn, theo Lazzarin.
Ngoài ý nghĩa khoa học, Apophis còn là một nơi thử nghiệm cho công tác phòng thủ hành tinh, theo các nhà khoa học, vì nó sẽ hỗ trợ nhân loại hiểu và chuẩn bị cho nguy cơ va chạm với tiểu hành tinh, dù hiếm nhưng có thật. Mặc dù bản thân Apophis không gây nguy hiểm, nhưng nó thuộc nhóm các tiểu hành tinh gần Trái Đất có thể một ngày nào đó đe dọa hành tinh của chúng ta. Bằng cách nghiên cứu cách mà lực triều của Trái Đất làm biến dạng Apophis, các nhà khoa học có thể tinh chỉnh các mô hình vốn rất quan trọng trong việc chuyển hướng một tiểu hành tinh nguy hiểm.
"Apophis không phải là một trường hợp khẩn cấp về phòng thủ hành tinh," Tom Statler, nhà khoa học hành tinh tại trụ sở NASA ở Washington, D.C., nói thêm trong một phiên hỏi đáp tại hội nghị. "Đây là một cơ hội, và là cơ hội chưa từng có."
"Tiểu hành tinh không phải là điều đáng sợ," ông nói thêm. "Chúng là điều cần được hiểu rõ - và đó là điều chúng tôi đang thực hiện."
R.T
Theo Livescience
