Bạn có biết gần 17.500 vệ tinh đã được phóng kể từ năm 1957? Hoặc rằng hơn 10% trong số các lần phóng đó không được đăng ký quốc tế? Mỗi năm ngày càng có nhiều vật thể được đưa lên quỹ đạo, nhưng cuối cùng nhiều trong số đó cũng rơi trở lại Trái Đất, như vệ tinh ERS-2 có kích thước bằng xe buýt đã rơi xuống Thái Bình Dương giữa Hawaii và Alaska vào năm ngoái. Hiện nay, có một nhu cầu cấp thiết cần làm rõ sự mơ hồ trong luật pháp quốc tế về ranh giới giữa không phận và không gian vũ trụ. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để xây dựng một cơ chế an toàn hơn cho tương lai của hoạt động khám phá và thương mại hóa không gian.
Giám sát và làm rõ thẩm quyền pháp lý (trong không gian)
Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) là một cơ quan thuộc Liên Hợp Quốc, với mục tiêu hỗ trợ 193 quốc gia hợp tác và chia sẻ bầu trời, điều chỉnh mọi thứ từ độ an toàn, điều hướng hàng không, an ninh, cho đến hiệu quả kinh tế và tác động môi trường của ngành hàng không.
Tuy nhiên, những gì xảy ra trong không gian phía trên thẩm quyền của ICAO lại chịu sự giám sát lỏng lẻo hơn nhiều.
Nếu xem xét các biện pháp dựa trên thị trường trong việc sử dụng không phận cho hàng không dân dụng, thì chúng không chính thức mở rộng tới các hoạt động vượt ra ngoài đường Kármán - ranh giới danh định giữa khí quyển Trái Đất và không gian vũ trụ.
Ranh giới của không gian gần (near space) vẫn đang được tranh luận, mặc dù thường được cho là nằm ở độ cao khoảng từ 80 đến 100 km so với bề mặt Trái Đất.
Đường ranh này chia khí quyển của chúng ta thành không gian gần và không gian quỹ đạo (orbital space).
-
Không gian gần là tầng khí quyển phía trên (bao gồm tầng bình lưu và tầng trung lưu) - nơi máy bay thông thường không thể bay, nhưng không khí vẫn còn quá dày để thực hiện chuyến bay quỹ đạo.
-
Không gian quỹ đạo là vùng không gian nơi một vật thể có thể di chuyển theo một quỹ đạo ổn định, khép kín - tức là liên tục "rơi" quanh Trái Đất mà không va chạm với bề mặt.
Không gian bên ngoài, hay không gian vũ trụ (outer space) là thuật ngữ thường được dùng cho khu vực vượt ra ngoài tầng trung lưu, bao gồm tầng nhiệt và tầng ngoài, nơi vẫn còn lượng khí rất nhỏ trong trường hấp dẫn của Trái Đất. Nhưng ngay cả định nghĩa này cũng còn gây tranh cãi.
Hiện nay, chúng ta đang ở thời điểm cần có sự làm rõ về mặt pháp lý để đảm bảo rằng các hoạt động trong không gian gần của các quốc gia phóng vệ tinh không gây thiệt hại hay tổn hại quá mức cho các quốc gia khác - đặc biệt là các quốc gia không có chương trình không gian.
Sự gia tăng nhanh chóng của lưu lượng vật thể trong quỹ đạo - đặc biệt là các vệ tinh thương mại ở quỹ đạo thấp (LEO) - cho thấy rõ nhu cầu cần sự giám sát chặt chẽ và minh bạch về mặt thẩm quyền trong không gian quỹ đạo.
Dù đã có Hiệp ước về Không gian Bên ngoài (Outer Space Treaty), các văn bản pháp lý cập nhật vẫn là điều rất cần thiết, vì hiệp ước ban đầu không công nhận các ranh giới phân định sâu hơn trong không gian. Nói cách khác, luật không gian đã không theo kịp khoa học không gian.
Ba văn bản hướng dẫn về hiệp ước nêu trên bao gồm:
-
Thỏa thuận Cứu hộ (1968)
-
Công ước về Trách nhiệm (1972)
-
Công ước Đăng ký (1976)
Tuy nhiên, trong gần năm mươi năm kể từ đó, không có luật quốc tế mới nào được phê chuẩn rộng rãi.
Các quy định pháp luật hiện hành nói gì?
Nếu xem Điều V trong Thỏa thuận Cứu hộ, văn bản quy định rằng bên chịu trách nhiệm đối với các vật thể trở lại Trái Đất phải "loại bỏ mọi nguy cơ gây hại có thể xảy ra."
Tuy nhiên, Công ước về Trách nhiệm định nghĩa thiệt hại trong Điều I là:
“Tổn thất về sinh mạng, thương tích cá nhân hoặc suy giảm sức khỏe; hoặc thiệt hại hoặc mất mát tài sản của các quốc gia hoặc của cá nhân, pháp nhân, hoặc tài sản của các tổ chức liên chính phủ quốc tế.”
Văn bản này quy định rằng một “quốc gia phóng” (launching State) là:
-
Quốc gia trực tiếp phóng hoặc mua dịch vụ phóng vật thể không gian;
-
Quốc gia có lãnh thổ hoặc cơ sở được sử dụng để phóng vật thể không gian.
Điều này tạo ra trách nhiệm pháp lý chủ quyền đối với việc không quản lý đầy đủ các hoạt động không gian của các thực thể tư nhân thuộc quyền tài phán của quốc gia đó.
Điều V của Công ước quy định:
“Khi hai hay nhiều quốc gia cùng phối hợp phóng một vật thể không gian, họ sẽ phải chịu trách nhiệm liên đới và riêng rẽ đối với mọi thiệt hại gây ra.”
Điều này cho phép các công ty đa quốc gia chia sẻ trách nhiệm tài chính trong các hoạt động không gian mà họ thực hiện chung.
Hơn nữa, Điều VII quy định rằng:
“Công ước này sẽ không áp dụng đối với thiệt hại do vật thể không gian của quốc gia phóng gây ra cho:
(a) Công dân của quốc gia đó;
(b) Công dân nước ngoài trong thời gian họ tham gia vào hoạt động điều hành vật thể không gian đó từ khi phóng hoặc ở bất kỳ giai đoạn nào cho đến khi nó hạ xuống.”
Điều này có nghĩa là các quốc gia không có chương trình không gian không phải chịu trách nhiệm pháp lý theo Công ước, như quy định tại Điều II:
“Một quốc gia phóng sẽ phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trong việc bồi thường thiệt hại gây ra bởi vật thể không gian của mình trên bề mặt Trái Đất hoặc đối với các máy bay đang bay.”
Cuối cùng, Điều IX nêu rõ:
“Một yêu cầu bồi thường thiệt hại phải được gửi đến quốc gia phóng thông qua các kênh ngoại giao.”
Tuy nhiên, quy trình của Ủy ban Khiếu nại hiện tại lại đặt gánh nặng quá mức lên các quốc gia nguyên đơn.
Một ngành công nghiệp không gian có trách nhiệm
Năm 2018, Cơ quan Không gian Australia được thành lập, với trọng tâm rõ ràng là phát triển ngành công nghiệp không gian. Tuy nhiên, trước khi chúng ta (chú thích của người dịch: đây là bài của Đại học Melbourne và được dùng đại từ theo góc nhìn của các tác giả người Australia) bắt đầu để lại dấu ấn trong không gian quỹ đạo, cần có trách nhiệm thiết lập cơ chế quốc gia, khu vực và quốc tế cho hoạt động thăm dò và phát triển ngành công nghiệp không gian một cách có trách nhiệm.
Hiện tại, việc thiếu phân định rõ ràng về không gian bên ngoài đang làm rối loạn hệ thống quản lý – đặc biệt khi một số quốc gia không thể đồng thuận được điểm khởi đầu thực sự của không gian.
Hiệp ước Không gian Vũ trụ hiện hành không đủ năng lực để đáp ứng thực tiễn!
Với sự gia tăng nhanh chóng của hoạt động tư nhân hóa quỹ đạo thấp, những lời kêu gọi xây dựng luật pháp cho việc sử dụng không gian gần đang ngày càng lớn.
Ngoài ra còn có mối đe dọa ngày càng gia tăng từ Hội chứng Kessler - hiện tượng các vật thể va chạm trong quỹ đạo tạo ra các mảnh vỡ, khiến không gian gần trở nên nguy hiểm hơn, tốn kém hơn và khó kiểm soát hơn.
Vì luật pháp quốc tế được xây dựng cách đây hơn 50 năm, hiện nay có một nhu cầu cấp bách cần xây dựng một Hiệp ước về không gian gần nhằm kế thừa và phát triển luật pháp hiện hành.
Một hiệp ước như vậy có thể bao gồm:
-
Thuế/Phí đối với “rác không gian”
-
Cơ chế tạo nguồn thu cho việc sử dụng không gian gần thuộc vùng lãnh thổ không gian (Exclusive Economic Zones - EEZ) ba chiều của các quốc gia.
Trong khuôn khổ hiệp ước mới, phí hoạt động quỹ đạo (Orbital Activity Levy) có thể:
-
Đảm bảo quản lý đúng quy định về giao thông không gian,
-
Yêu cầu tháo dỡ các vật thể đã đăng ký sau khi hết nhiệm vụ ở không gian gần và không gian bên ngoài.
Điều này cũng có thể giúp thu hút sự chú ý của công chúng về mức độ hoạt động quỹ đạo hiện nay và ngăn chặn sự quân sự hóa thêm của không phận tầng cao và không gian gần.
Đây sẽ là bước đệm để tích hợp luật điều chỉnh hoạt động quỹ đạo vào luật pháp quốc tế, vượt ra ngoài phạm vi của Hiệp ước Phòng chống Chạy đua Vũ trang trong Không gian (PAROS) được đề xuất.
Bảo vệ những quốc gia có - và không có - chương trình không gian
Việc ban hành chính sách quốc tế có thể khắc phục thực tế rằng sự tham gia vào Công ước Đăng ký là không toàn diện, và không phải tất cả quốc gia đều tuân thủ một cách nhất quán.
Một loại thuế hoạt động quỹ đạo có thể giúp hỗ trợ ngân sách quốc gia của các nước Miền Nam toàn cầu (Global South), đặc biệt là những quốc gia không có chương trình không gian.
Điều này đặc biệt đúng với các quốc đảo Thái Bình Dương, nơi có lãnh thổ không gian ba chiều trên đầu người lớn nhất thế giới. Loại thuế này có thể được xem là một hình thức phí hoặc phạt cho việc làm ô nhiễm bầu trời -từ đó khuyến khích việc lập kế hoạch phóng vệ tinh một cách cẩn trọng hơn.
Hiện có đề xuất thiết lập một vùng Không gian Sử dụng Độc quyền (Exclusive Utilization Space - EUS), lấy cảm hứng từ mô hình EEZ, có thể phân định việc sử dụng và thuê hoạt động tới độ cao 35.786 km.
Dù theo hướng nào, thì hiện nay đã có cơ sở rõ ràng để sửa đổi Hiệp ước về không gian bên ngoài hoặc ban hành một Hiệp ước hoạt động quỹ đạo mới dựa trên Tuyên bố về Lợi ích Không gian (Space Benefits Declaration).
Những hành động gần đây của các quốc gia phóng vệ tinh cho thấy rủi ro ngày càng gia tăng đối với các nước đang phát triển.
Mặc dù “các quốc gia có quyền tự quyết trong việc tham gia hợp tác quốc tế trong việc khám phá và sử dụng không gian vũ trụ trên cơ sở bình đẳng và cùng có lợi”, nhưng thực tế hiện nay không như vậy, khi các hoạt động quỹ đạo (thường mang tính quân sự) diễn ra không kiểm soát ngay trên đầu chúng ta.
Việc để các tỷ phú tự do xây dựng hệ thống vệ tinh truyền thông có thể rơi vỡ và rải mảnh vỡ ngẫu nhiên xuống bất kỳ quốc gia nào không thể xem là hành vi chấp nhận được trong khuôn khổ hợp tác quốc tế.
Một Hiệp ước Không gian gần công bằng và bình đẳng là điều cấp thiết, vì tương lai của nền văn minh không gian phụ thuộc vào việc đảm bảo chính sách và hiện thực cùng phục vụ lợi ích chung của hành tinh chúng ta.
Dịch từ University of Melbourne
