Sinh học thiên văn đặt ra những câu hỏi nền tảng về sự sống trong vũ trụ: Sự sống đã hình thành như thế nào? Có tồn tại sự sống ngoài Trái Đất hay không? Trong một nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí PLOS One, các nhà khoa học từ Đại học Leiden đã khảo sát cách lĩnh vực này được phản ánh trong công chúng từ năm 1996 đến 2024, bằng cách làm sáng tỏ những suy đoán và hứa hẹn liên quan đến việc tìm kiếm sự sống ở nơi khác đang lưu hành trên các phương tiện truyền thông.
Danilo Albergaria và các đồng nghiệp đã xem xét ba loại nguồn thông tin khoa học: các bài báo học thuật, thông cáo báo chí và bài viết trên báo chí. Họ nhận thấy rằng những suy đoán thường gặp nhất liên quan đến các điều kiện hoặc thành phần cần thiết cho sự sống ngoài Trái Đất, tiếp theo là suy đoán về sự tồn tại của sự sống. Nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những suy đoán về kết quả của việc tìm kiếm là không phổ biến, trong khi những nội dung suy đoán liên quan đến bằng chứng tiềm năng cho việc phát hiện sự sống là rất hiếm.
Tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất
Nghiên cứu cho thấy kỳ vọng rằng công nghệ sẽ hỗ trợ tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất ở mức tương đối cao, xuất hiện trong khoảng một phần ba các bài báo tin tức, một phần năm thông cáo báo chí và một phần mười các bài báo khoa học. Hứa hẹn về việc sinh học thiên văn đang đạt được tiến bộ trong việc tìm kiếm sự sống cũng khá phổ biến, với khoảng một phần năm thông cáo báo chí và bài viết trên báo chí thể hiện nội dung này.
Ngược lại, họ phát hiện rằng những hứa hẹn về việc phát hiện sự sống là vô cùng hiếm. “Trong số các bài báo tin tức, chúng tôi đã xem xét những bài viết đề cập đến các nghiên cứu công bố trên các tạp chí khoa học có phản biện. Nhìn chung, các nhà khoa học dường như không thoải mái khi đưa ra kỳ vọng về khả năng phát hiện sự sống khi bàn đến nghiên cứu của chính họ,” Albergaria, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết.
Thu hút sự chú ý của truyền thông
Các bài báo tin tức thể hiện nhiều suy đoán và hứa hẹn hơn so với thông cáo báo chí và bài báo học thuật, nhưng thông cáo báo chí lại có phần nhiều nội dung mang tính suy đoán hơn khi nói về ý nghĩa của kết quả nghiên cứu. “Điều này có thể phản ánh áp lực trong việc truyền thông của các tổ chức, buộc họ nhấn mạnh tác động của một nghiên cứu nhằm thu hút sự chú ý của truyền thông,” Albergaria giải thích.
Các bài báo khoa học thể hiện ít suy đoán và hứa hẹn hơn nhiều so với thông cáo báo chí và tin tức, tuy nhiên các bài viết có phản biện cũng vẫn chứa một số nội dung mang tính suy đoán, đặc biệt là về các điều kiện và thành phần cho sự sống ngoài Trái Đất.
Vai trò của các nhà nghiên cứu trong truyền thông
Nhóm nghiên cứu cũng lập bản đồ tần suất xuất hiện của các suy đoán và hứa hẹn gắn với tác giả nghiên cứu, với các chuyên gia bên ngoài hoặc không gắn với bất kỳ nhà khoa học nào. Các thông cáo báo chí thường thể hiện suy đoán thông qua trích dẫn từ các tác giả nghiên cứu, trong khi ở các bài báo tin tức, nội dung mang tính suy đoán được phân bố cân bằng hơn giữa phần trích dẫn các nhà nghiên cứu và phần không gắn với nhà khoa học. Điều này nhấn mạnh vai trò mà các nhà nghiên cứu đóng trong việc truyền thông về lĩnh vực này.
Nghiên cứu cũng phát hiện rằng kỳ vọng về việc tìm kiếm sự sống thường gắn với nghiên cứu ngoại hành tinh hơn là với thăm dò Hệ Mặt Trời, và cao hơn nhiều so với các kỳ vọng liên quan đến chương trình Tìm kiếm Trí tuệ Ngoài Trái Đất (SETI).
Suy đoán là điều tất yếu
Albergaria cho rằng suy đoán không nhất thiết là một dạng truyền thông khoa học tiêu cực. “Trí tưởng tượng mang tính suy đoán giúp phát triển các khái niệm và giả thuyết định hướng cho việc tìm kiếm. Có rất nhiều điều chưa biết về sự sống trong vũ trụ, và đó là lý do tại sao các suy đoán trong truyền thông về sinh học vũ trụ dường như gần như là điều tất yếu. Do vậy, hiện vẫn khó để phân biệt rõ ràng giữa nội dung suy đoán vô căn cứ và sự diễn giải hợp lý trong bối cảnh,” ông giải thích. “Chúng ta cần thêm nhiều nghiên cứu về vấn đề này.”
Tổng cộng, về mặt định lượng, 630 bài viết đã được phân tích nội dung. Phần lớn các bài được xuất bản bằng tiếng Anh, nhưng phân tích cũng bao gồm các tin tức bằng tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Tây Ban Nha. Các bài báo đến từ sáu tờ báo tham chiếu: The New York Times (Mỹ), The Guardian (Anh), Folha và Estadão (Brazil), Público (Bồ Đào Nha) và El País (Tây Ban Nha).
R.T
Theo Phys.org
