Những thiên hà lớn như Milky Way có một nhóm các vệ tinh nhỏ và mờ nằm ở vùng ngoại vi. Chúng rất khó phát hiện. Mặc dù các nhà thiên văn học đã tìm thấy khoảng 65 thiên hà lùn vệ tinh của Milky Way và khoảng 40 cụm sao cầu trong quầng thiên hà, họ vẫn nghi ngờ rằng còn nhiều thiên hà lùn vệ tinh và cụm sao cầu chưa được khám phá. Giờ đây, Đài quan sát Vera Rubin đã phát hiện thêm hai đối tượng như vậy.
Các vệ tinh của Milky Way có thể là những thiên hà nhỏ, mờ hoặc các cụm sao cầu, và cả hai loại đều là một phần trong lịch sử hình thành và phát triển của Milky Way thông qua những vụ hợp nhất. Hai đối tượng được Rubin phát hiện trong đợt công bố dữ liệu sơ bộ lần thứ hai (EDP2), phát hành vào tháng 7 năm 2026, gần như chắc chắn chỉ là khởi đầu cho nhiều khám phá tiếp theo về các vệ tinh của Milky Way từ đài quan sát mạnh mẽ này. Một đối tượng nhiều khả năng là thiên hà lùn mờ có tên Aquarius IV, còn đối tượng kia là cụm sao cầu mang tên Rubin-GC1.

Hình này cho thấy vị trí của cả Rubin-GC1 và Aquarius IV. Việc phát hiện Rubin-GC1 đặc biệt ấn tượng vì nó nằm theo hướng vùng phình trung tâm của Milky Way, một khu vực có mật độ sao cao và nhiều bụi dày đặc. Nguồn ảnh: NSF-DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA, ESA/Gaia/DPAC, W. Cerny
Những khám phá này được trình bày trong hai bài báo mới.
Bài báo thứ nhất có tiêu đề "Phát hiện Aquarius IV, vệ tinh siêu mờ ở xa của thiên hà Milky Way, bằng dữ liệu sơ bộ lần thứ hai của Đài quan sát Vera C. Rubin." Bài báo được công bố trên tạp chí Research Notes of the American Astronomical Society, với tác giả chính là William Cerny, nghiên cứu sinh thiên văn học tại Trường Sau đại học Nghệ thuật và Khoa học thuộc Đại học Yale.
"Chúng tôi trình bày việc phát hiện Aquarius IV (Rubin J2201−0234), vệ tinh siêu mờ đầu tiên của thiên hà Milky Way (MW) được xác định bằng dữ liệu từ Đài quan sát Vera C. Rubin," các tác giả viết. Phát hiện này đã được xác nhận trong những hình ảnh từ Máy ảnh Năng lượng Tối. Các tác giả cho biết đây là một hệ sao nhỏ gọn, có độ sáng thấp, nằm trong vùng quầng ngoài của thiên hà.
VACA là tổ chức khoa học phi lợi nhuận, tiên phong trong việc phổ biến kiến thức thiên văn học tại Việt Nam, hoạt động từ năm 2002. Để góp phần duy trì các nội dung thiên văn học miễn phí và hoạt động phổ biến kiến thức của VACA, bạn có thể ủng hộ nhóm tác giả tại đây.
Quần thể sao của nó rất cổ và có độ kim loại thấp. "Những đặc điểm này rất giống với các thiên hà lùn siêu mờ (UFD) nhỏ nhất và mờ nhất đã được xác nhận, mặc dù vẫn chưa thể loại trừ khả năng đây là một cụm sao cầu," các nhà nghiên cứu viết.
Các thiên hà lùn siêu mờ có thể chỉ chứa vài trăm ngôi sao, khiến chúng nhỏ hơn cả một số cụm sao cầu (GC). Tuy nhiên, có một khác biệt quan trọng giữa UFD và GC: UFD có vật chất tối, trong khi GC thì không (ngoại trừ một vài trường hợp có thể là ngoại lệ).
Cho đến nay, mới chỉ có một số ít sao trong Aquarius IV được phát hiện, vì vậy việc xác định chắc chắn liệu nó có phải là một UFD hay không sẽ phụ thuộc vào những quan sát chụp ảnh sâu hơn và các phép đo quang phổ.
"Điều khiến tôi đặc biệt hào hứng là những khám phá này mới chỉ là khởi đầu đối với Rubin," tác giả chính Cerny cho biết. (Ông cũng là tác giả thứ hai của nghiên cứu về Rubin-GC1, đã được chấp nhận đăng trên The Astrophysical Journal Letters.)
"Nếu đài quan sát có thể tìm thấy những hệ mờ và khó phát hiện đến mức này chỉ bằng dữ liệu sơ bộ, thì cuộc khảo sát đầy đủ kéo dài 10 năm chắc chắn sẽ mang đến cho chúng ta nhiều khám phá hơn nữa về các vệ tinh của Milky Way," Cerny nói. "Những vệ tinh mới này sẽ mang lại cơ hội kiểm chứng các mô hình hình thành thiên hà, lần theo lịch sử hình thành và phát triển của Milky Way, cũng như nghiên cứu bản chất của vật chất tối."
Bài báo thứ hai có tiêu đề "Đài quan sát Rubin phát hiện một cụm sao cầu trong quầng thiên hà bị bụi che khuất ở Ophiuchus" và sẽ được công bố trên The Astrophysical Journal Letters. Bài báo hiện có trên arxiv.org, với tác giả chính là Aashay Pai. Pai là nghiên cứu sinh tại Khoa Vật lý thuộc Đại học Chicago.
"Chúng tôi trình bày việc phát hiện vệ tinh Rubin-GC1 (Rubin J1628−1735) của thiên hà Milky Way bằng dữ liệu từ đợt công bố dữ liệu sơ bộ lần thứ hai của Đài quan sát Vera C. Rubin thuộc NSF-DOE," các tác giả viết. Những ngôi sao trong Rubin-GC1 có độ tuổi trung bình khoảng 9,2 tỷ năm và độ kim loại tương đối cao, cho thấy đây nhiều khả năng là một GC rất mờ. "Kết hợp lại, những đặc điểm này cho thấy Rubin-GC1 nhiều khả năng là một cụm sao nằm ở phần có độ sáng thấp của hàm phân bố độ sáng của các cụm sao cầu bao quanh Milky Way," các tác giả viết.
Dựa trên những so sánh với thiên hà lùn hình cầu Sagittarius, Rubin-GC1 nhiều khả năng là một cụm sao được Milky Way thu nạp, có liên hệ với nhánh dẫn đầu của dòng sao Sagittarius. Nhánh dẫn đầu Sagittarius là một dòng sao lớn hình thành do lực thủy triều, gồm những ngôi sao bị tách khỏi thiên hà lùn hình cầu Sagittarius khi thiên hà này hợp nhất với Milky Way.
"Việc tìm kiếm những vệ tinh mới của Milky Way trong dữ liệu của Đài quan sát Rubin đã là một triển vọng thú vị trong tương lai đối với tôi trong phần lớn sự nghiệp," Marla Geha, giáo sư thiên văn học và vật lý tại Khoa Nghệ thuật và Khoa học thuộc Đại học Yale, đồng thời là đồng tác giả của cả hai nghiên cứu, cho biết. "Thật đáng kinh ngạc khi giờ đây điều đó đã trở thành hiện thực."
Rubin-GC1 được phát hiện theo hướng vùng phình trung tâm thiên hà, nơi mật độ sao rất cao và bụi dày đặc. Việc tìm thấy nó trong những điều kiện như vậy khiến khám phá này càng ấn tượng hơn. "Phát hiện Rubin-GC1 cho thấy tiềm năng của Rubin trong việc khám phá những vệ tinh mờ có thể phân giải thành các sao riêng lẻ tại những vùng bị bụi che khuất của Milky Way, bao gồm cả tàn tích của các sự kiện thu nạp thiên hà đã định hình quá trình hình thành theo thứ bậc của thiên hà," các tác giả viết.
"Những khám phá này mang lại triển vọng vô cùng lớn," Geha nói. "Các khám phá tiếp theo sẽ cho phép chúng ta hoàn thiện việc thống kê các thiên hà vệ tinh quanh Milky Way, một yếu tố then chốt để hiểu cách những thiên hà mờ nhất hình thành."
Đài quan sát Vera Rubin chủ yếu được biết đến như một đài quan sát chuyên phát hiện các hiện tượng thiên văn biến đổi theo thời gian, đồng thời là nơi tạo ra một bộ phim kéo dài 10 năm về bầu trời thông qua Cuộc khảo sát Di sản Không gian và Thời gian. Nhưng khả năng của nó không chỉ dừng lại ở đó. Khi liên tục chụp ảnh bầu trời, những thiên thể mờ sẽ dần hiện rõ hơn. "Độ nhạy của Rubin LSST sẽ tăng đều đặn, và cuối cùng những hệ tương tự Aquarius IV được kỳ vọng có thể được phát hiện với hiệu suất trên 85% bằng chính thuật toán tìm kiếm được áp dụng ở đây," các tác giả của bài báo thứ nhất viết.
Không chỉ vậy, các quan sát của Rubin còn có thể kết hợp với những quan sát từ các đài quan sát khác, chẳng hạn như kính thiên văn không gian Nancy Grace Roman, để phát hiện thêm nhiều thiên thể. "Việc xác định Rubin-GC1 báo hiệu một kỷ nguyên khám phá đầy hứng khởi khi Rubin, Euclid và kính thiên văn không gian Nancy Grace Roman xuyên qua lớp bụi che phủ trong thiên hà để làm lộ diện những vệ tinh mờ mà trước đây vẫn bị thiên hà của chúng ta che khuất," các tác giả của bài báo thứ hai viết.
Các thiên hà lùn siêu mờ và cụm sao cầu là những mảnh ghép trong lịch sử phát triển của Milky Way thông qua các vụ hợp nhất. Những vụ hợp nhất vẫn đang tiếp diễn, như các tương tác giữa các Mây Magellan và Milky Way cho thấy.
Bằng cách tìm thêm các vệ tinh của Milky Way, bức tranh về tất cả những vụ hợp nhất này cũng như vai trò của vật chất tối sẽ trở nên rõ ràng hơn. Thông qua việc lập bản đồ các thiên thể này và những dòng sao mà đôi khi chúng là một phần trong đó, các nhà thiên văn học có thể xác định những nơi vật chất tối cũng tập trung thành các đám. Những quầng phụ vật chất tối này sẽ cho thấy thiên hà của chúng ta đã phát triển lớn hơn như thế nào bằng cách sáp nhập các thiên hà nhỏ hơn cùng với những quầng vật chất tối riêng của chúng.
Bryan
Theo Universetoday


