Màu của sắt bị oxy hóa chi phối trong bảng màu trên Sao Hỏa. Những sắc đỏ phủ bụi, vàng đất, nâu và nâu vàng tạo nên biệt danh của hành tinh này: Hành tinh Đỏ. Nhưng những hình ảnh mới về khu vực cực nam của Sao Hỏa lại cho thấy một diện mạo khác. Những dải màu hồng, tím và đỏ đan xen làm nổi bật khu vực này cùng một địa hình có tên Thyles Rupes, một vách đá băng giá với những vách dựng cao hơn 1 km. Trong tiếng Latin, Rupes có nghĩa là vách đá còn Thyles là tên của một vùng đất phương bắc huyền thoại được nhắc đến trong thế giới cổ đại.
Các vật chất có màu sắc khác nhau trong khu vực này có những nguồn gốc khác nhau. Núi lửa vừa tạo ra vừa phát tán vật chất có màu sẫm. Điều đó có nghĩa là vật chất này giàu các khoáng vật như olivine và pyroxene, cả hai cũng rất phổ biến trong lớp phủ của Trái Đất. Olivine được tạo thành từ magiê, sắt và silicat. Pyroxene là một nhóm khoáng vật silicat chủ yếu gồm silic và oxy, cũng phổ biến trong lớp phủ của Trái Đất.
Những khu vực xanh nhạt, chẳng hạn như trong hố va chạm, được bao phủ bởi CO2 đóng băng. Gần cực nam, vật chất này vẫn tồn tại ngay cả vào mùa xuân, khi hình ảnh được chụp. Mảng màu nhạt ở phía dưới bên trái thực chất là một phần của chỏm băng cực nam. Chỏm băng chính không bao giờ tan chảy nhưng lớp băng CO2 sẽ mở rộng và co lại theo các mùa.
Sắc xanh tím tổng thể của khu vực này là kết quả của sự kết hợp giữa bụi và băng giá. Nhưng khu vực này không phải lúc nào cũng có diện mạo như vậy mà thay đổi trong suốt cả ngày. Bụi trong khí quyển, ánh sáng dịu vào buổi sáng, băng giá phủ trên mặt đất cùng những mảng băng và bụi trộn lẫn với nhau tạo nên khung cảnh mang sắc tím ấy.
Hình ảnh này cho thấy Thyles Rupes trong bối cảnh khu vực xung quanh. Ultima Lingula, ở phía dưới bên phải, có đường kính khoảng 550 km. Lingula có nghĩa là "chiếc lưỡi nhỏ" trong tiếng Latin và trong địa chất hành tinh thì thuật ngữ này dùng để phân loại các cấu trúc dạng cao nguyên kết thúc bằng những hình dạng tròn, có thùy. Hố va chạm Burroughs được đặt theo tên nhà văn Edgar Rice Burroughs và có đường kính khoảng 100 km. Nguồn ảnh: NASA/USGS. Giấy phép: Giấy phép Tiêu chuẩn ESA.
Các loại cồn cát khác nhau cũng có thể được nhìn thấy trong hình ảnh. Do gió thổi theo nhiều hướng khác nhau, ở đây không có những cồn cát được tạo hình rõ nét như tại những nơi khác trên Sao Hỏa. Thậm chí còn có những địa hình được gọi là các sống cồn dạng lưỡi liềm, những cồn cát hình cung phổ biến trong các sa mạc cát trên Trái Đất, với hai “sừng” hướng theo chiều gió thổi.
Hình ảnh này cho thấy Thyles Rupes nhìn thẳng từ phía trên. Địa hình này nằm trên một số hố va chạm và bên dưới những hố khác, trong đó các hố lâu đời hơn nằm bên dưới nó. Hố va chạm ở bên phải, lớn nhất trong hình ảnh, có tuổi đời lớn hơn Thyles Rupes và đã bị địa hình này cắt đôi. Hai hố va chạm nhỏ hơn cũng có thể được nhìn thấy; chúng hình thành từ những vụ va chạm xảy ra sau khi địa hình này hình thành. Nguồn ảnh: ESA/DLR/FU Berlin. Giấy phép: Giấy phép Tiêu chuẩn ESA.
Thyles Rupes kéo dài hàng trăm kilomet. Nơi này được hình thành theo cách tương tự như các ngọn núi trên Trái Đất khi hai mảng kiến tạo đẩy vào nhau. Trên Trái Đất, sự chuyển động của các mảng kiến tạo vẫn đang diễn ra, hình thành những ngọn núi trên thang thời gian địa chất. Nhưng Sao Hỏa thì không, hành tinh này không có hoạt động kiến tạo. Đây là một hành tinh chỉ có một mảng, với lớp vỏ ngoài gần như bất động. Vì vậy, Thyles Rupes nhiều khả năng hình thành khi phần bên trong của hành tinh nguội đi. Khi lớp vỏ co lại, một số khu vực bị đẩy lên cao.
Bản đồ địa hình của khu vực này cho thấy độ cao của Thyles Rupes, với các vách cao hơn 1 km. Nguồn ảnh: ESA/DLR/FU Berlin. Giấy phép: CC BY-SA 3.0 IGO hoặc Giấy phép Tiêu chuẩn ESA.
Các tàu quỹ đạo như Mars Express, được trang bị những camera mạnh, đã mở ra một cánh cửa quan sát bề mặt Sao Hỏa. Trong vài thập kỷ qua, Mars Express và Mars Reconnaissance Orbiter của NASA đã liên tục cung cấp những hình ảnh về nhiều khu vực khác nhau trên hành tinh này. Dù Sao Hỏa có thể đã chết về mặt địa chất nhưng bề mặt của nó vẫn đầy hấp dẫn và chứa đựng nhiều bài học về sự đa dạng của các hành tinh đá.
Nguyễn Đình Nam
Theo Universetoday
