Viên ngọc quý mới nhất của NASA đã được phóng lên không gian hôm Chủ nhật vừa rồi để săn tìm các hành tinh quanh những ngôi sao khác, khám phá năng lượng tối bí ẩn và khảo sát vũ trụ theo cách chưa từng có.
SpaceX đã phóng Kính thiên văn không gian Roman trị giá 4,3 tỷ USD ngay sau bình minh ngày Chủ nhật (lúc chiều tối theo giờ Việt Nam) bằng tên lửa Falcon Heavy với ba lõi tên lửa cung cấp lực đẩy. Roman hướng tới một điểm quan sát cách xa 1 triệu dặm (1,6 triệu kilomet), nơi cũng có Kính thiên văn không gian Webb, một trong những đài quan sát không gian đắt giá khác của NASA.
Kính thiên văn có kích thước tương đương một chiếc xe buýt này được đặt theo tên Nancy Grace Roman, nhà thiên văn trưởng đầu tiên của NASA và nó sẽ mất hơn ba tháng để tới điểm đến. Khi tới đó, nó sẽ cung cấp góc quan sát rộng nhất từ trước đến nay từ không gian đối với những phần ẩn giấu của vũ trụ, khám phá những điều khó có thể hình dung với tốc độ chưa từng có.
"Nó sẽ tìm thấy hàng nghìn supernova, hàng chục nghìn hành tinh, hàng tỷ thiên hà và hàng chục tỷ ngôi sao," giám đốc các nhiệm vụ khoa học của NASA Nicky Fox cho biết. "Với trường quan sát khổng lồ, nó sẽ có thể làm những điều mà trước đây chúng ta chưa từng có khả năng thực hiện."
Ảnh do NASA cung cấp, trong hình là nhà thiên văn Nancy Grace Roman. Nguồn: NASA/AP
3... 2... 1... Phóng! Và một cuộc gọi từ tổng thống
Vài phút sau vụ phóng vang dội từ Trung tâm Không gian Kennedy, hai tầng đẩy có thể tái sử dụng của tên lửa hạ xuống với phần đuôi hướng xuống dưới trong một cảnh tượng ngoạn mục, tạo ra những tiếng nổ siêu thanh mạnh khi chúng hạ cánh trở lại Cape Canaveral. Không lâu sau đó, kính thiên văn tách thành công khỏi tầng trên của tên lửa, khiến các nhân viên điều khiển dưới mặt đất vỗ tay.
Fox đã rơi nước mắt khi theo dõi diễn biến. "Thật là một ngày tuyệt vời!" bà nói.
Vài giờ sau, Giám đốc NASA Jared Isaacman đang giữa một cuộc họp báo và dự đoán rằng Kính thiên văn không gian Roman sẽ sớm trở thành một cái tên quen thuộc thì điện thoại di động của ông đổ chuông. Tổng thống Donald Trump gọi tới để chúc mừng.
"Chà, nó trông thật đẹp trên truyền hình," Trump nói, sau chuyến thăm Trung tâm Không gian Johnson ở Houston hôm thứ Sáu để vinh danh phi hành đoàn Artemis II thực hiện nhiệm vụ tới Mặt Trăng. "Các bạn đang là những người nổi bật nhất trong lĩnh vực không gian."
Một tên lửa Falcon Heavy của SpaceX mang theo kính thiên văn Roman rời bệ phóng tại tổ hợp phóng 39A ở Trung tâm Không gian Kennedy, Cape Canaveral, Florida, Chủ nhật, ngày 30 tháng 8 năm 2026. Nguồn: AP Photo/John Raoux
Kính thiên văn không gian Roman sẽ cung cấp một góc nhìn rộng hơn
Trường quan sát của Roman rộng hơn 100 lần so với Kính thiên văn không gian Hubble, vốn vẫn tiếp tục cung cấp những hình ảnh ngoạn mục về các thiên thể sau 36 năm trên quỹ đạo. Webb tham gia nỗ lực này vài năm trước với trường quan sát thậm chí hẹp hơn nhưng có khả năng quan sát chính xác và phóng đại những vật thể có tuổi gần bằng vũ trụ được tạo ra từ Big Bang.
Ba đài quan sát mạnh mẽ trên quỹ đạo này sẽ phối hợp với nhau - cùng với tàu không gian Euclid của ESA và Đài quan sát Vera C. Rubin của Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ tại Chile - để làm sáng tỏ một số bí mật lớn nhất của vũ trụ.
Bên trong vô số thiên hà đang chờ được khám phá là những ngôi sao có các hành tinh. Sau khi Roman phát hiện những thế giới mới này, Webb, với khả năng mạnh hơn và độ nhạy cao hơn, sẽ hướng tới chúng để bổ sung những thông tin còn thiếu.
"Phạm vi bao quát rộng lớn của Roman sẽ cho phép chúng ta tìm thấy những thứ kỳ lạ, hiếm gặp và khác thường," nhà khoa học cấp cao của dự án Julie McEnery cho biết vào đêm trước vụ phóng. "Chúng ta sẽ định nghĩa lại ý nghĩa của việc tìm kim đáy bể."
Có lẽ còn quan trọng hơn, các nhà thiên văn kỳ vọng Roman sẽ làm sáng tỏ vật chất tối và năng lượng tối, những thành phần tạo nên phần lớn vũ trụ nhưng vẫn còn ẩn giấu. Danh mục thiên hà của Roman sẽ giúp các nhà khoa học xác định tốc độ giãn nở của vũ trụ do những yếu tố bí ẩn và không nhìn thấy này gây ra.
Ảnh do NASA cung cấp cho thấy các kỹ thuật viên đang kết nối các phần bên trong và bên ngoài của kính thiên văn không gian Nancy Grace Roman của NASA, ngày 25 tháng 11 năm 2025, tại Trung tâm bay Không gian Goddard của NASA ở Greenbelt, Maryland. Nguồn: Jolearra Tshiteya/NASA qua AP
Roman sẽ quét bầu trời nhanh hơn Hubble 1.000 lần
Ưu thế đặc biệt của Roman là tốc độ.
Theo McEnery, lượng quan sát thiên hà Milky Way mà Roman có thể thực hiện trong một tháng sẽ cần tới một thế kỷ để Hubble hoàn thành. Bà cho biết thêm rằng Roman sẽ nhanh chóng quét vùng phình thiên hà ở ngay trung tâm, mang lại cái nhìn sâu nhất từ trước đến nay vào trung tâm thiên hà của chúng ta.
Bên cạnh một camera hồng ngoại trường rộng có độ nhạy tương đương Hubble nhưng nhanh gấp 1.000 lần, Roman còn mang theo một thiết bị dùng để chặn ánh sáng sao. Tấm chắn nhật hoa thử nghiệm tạo ra hiệu ứng giống nhật thực này sẽ cho phép Roman trực tiếp chụp ảnh bất kỳ hành tinh nào, dù mờ đến đâu, có thể đang có quỹ đạo quanh ngôi sao bị che khuất.
Mặc dù Roman không được thiết kế để tìm kiếm sự sống, Fox cho biết nó sẽ mở đường cho các đài quan sát trong tương lai trả lời câu hỏi mà NASA coi là lớn nhất: "Chúng ta có đơn độc không? Có một Trái Đất 2.0 khác đang nhìn về phía chúng ta hay không?"
Kính thiên văn được thiết kế để có thể tiếp nhiên liệu, nghĩa là nếu một tàu tiếp nhiên liệu tự động trở nên khả dụng trong thập kỷ tới, điều đó có thể kéo dài tuổi thọ của nó.
Ảnh do NASA cung cấp cho thấy các kỹ thuật viên đang tỉ mỉ kết nối các phần bên trong và bên ngoài của Kính thiên văn không gian Nancy Grace Roman của NASA, ngày 25 tháng 11 năm 2025, tại Trung tâm Chuyến bay Không gian Goddard của NASA ở Greenbelt, Maryland. Nguồn: Sydney Rohde/NASA.
Gương của kính thiên văn có một nguồn gốc đáng ngạc nhiên
Được phóng sớm hơn kế hoạch gần một năm và trong phạm vi ngân sách, Roman là kính thiên văn không gian đầu tiên của NASA được đặt theo tên một phụ nữ.
Nhà khoa học đã nghỉ hưu của NASA là Ed Weiler cho biết sự vinh danh này đáng lẽ phải diễn ra từ lâu. Ông là người đặt cho Roman biệt danh "Mẹ đẻ của kính Hubble", người đã tuyển dụng ông vào năm 1978. Sau khi gia nhập NASA mới được thành lập không lâu vào năm 1959, bà kiên trì cho rằng các đài quan sát nằm phía trên khí quyển che khuất của Trái Đất có thể nhìn xa hơn và tốt hơn. Bà qua đời năm 2018 ở tuổi 93.
"Điều này rất, rất phù hợp. Tôi nghĩ Nancy sẽ rất tự hào" khi kính thiên văn mang tên bà sẽ giải quyết một số câu hỏi lớn và dai dẳng nhất về vũ trụ, chẳng hạn như năng lượng tối, Weiler nói.
Hubble được phóng năm 1990 với một chiếc gương bị lỗi, đòi hỏi sự can thiệp đầy kịch tính của các phi hành gia trong một chuyến đi bộ ngoài không gian. Gương chính của Roman có cùng kích thước với gương của Hubble - đường kính gần 8 feet (2,4 mét) - và thực tế là một chiếc gương dư thừa từ chương trình vệ tinh do thám.
Văn phòng Trinh sát Quốc gia Mỹ đã tặng hai chiếc gương còn dư cho NASA hơn một thập kỷ trước để tái sử dụng. Chiếc gương thứ hai hiện vẫn đang được lưu kho.
Bryan
Theo Phys.org
